Elk kunstwerk draagt een kunsthistorische en emotionele waarde met zich mee, die beide invloed hebben op de financiële waarde ervan. Om ons waardevol kunstpatrimonium door te kunnen geven aan de volgende generaties, moeten we het in goede staat houden. Dit kan onder de vorm van een conservatie of een restauratie.





Conserveren

Met conserveren bedoelen we het stabiliseren van de toestand van een kunstwerk. Schade aan een schilderij genereert vaak nieuwe schade. Een conservatie tracht dit versneld verval tegen te gaan. Een restauratie daarentegen gaat verder. Dat is immers een ingreep waarbij het schadebeeld zó hersteld wordt, dat het kunstwerk opnieuw een illusie creëert. Om dit te bereiken is vaak een retouche nodig.

Dit wil zeggen dat de zones waar origineel verfmateriaal ontbreekt, terug worden ingeschilderd. Bij zo’n ingreep zijn verschillende integratieniveau’s mogelijk, gaande van een eerlijke, zichtbare retouche tot een volledig geïntegreerde en dus onzichtbare retouche. De deontologie verplicht de restaurator alle ingrepen reversibel te houden, d.w.z. dat je alle toevoegingen weer moet kunnen wegnemen, zonder het origineel materiaal daarbij te beschadigen. Daarom wordt er steeds een buffer aangebracht tussen de originele verflaag en de retouches, meestal in de vorm van een vernislaag.


Restaureren

Restauratie betekent niet dat een schilderij in zijn oorspronkelijke staat hersteld wordt. Sommige ouderdomsverschijnselen kunnen niet volledig verholpen worden. De verflaag en de drager van een schilderij zijn organische materialen, die elk op hun manier reageren op temperatuur- en vochtschommelingen. Bij een jong schilderij zijn de drager en de verflaag nog elastisch genoeg om deze spanningsverschillen op te vangen. Een oude olieverflaag is minder elastisch en zal daardoor eerder barsten dan buigen, waardoor er kleine barstjes of craquelures ontstaan.

Hier kan een restauratie weinig soelaas bieden. In het beste geval kan het craquelurepatroon lichtjes getemperd worden door het te retoucheren. Doorheen de jaren gaan bepaalde pigmenten transparanter worden, andere pigmenten gaan dan weer verdonkeren. De restaurator kan dit niet ongedaan maken. Wel kan hij trachten het kleurenspectrum van het schilderij opnieuw in evenwicht te brengen door het afdunnen van de verkleurde vernislaag.




Restauratie in de praktijk

Gelukkig zijn er heel wat schadebeelden die wél prima verholpen kunnen worden. Veel schilderijen zijn bijvoorbeeld sterk vergeeld of zien er dof uit door neerslag van nicotine of ander vuil. Een oppervlaktereiniging met het juiste solventmengsel kan het schilderij dan opnieuw een veel frissere indruk geven. De restauratie van het schilderij op foto 1 en 2 hield in dat alle gaten en scheuren in het doek verlijmd werden. Het sterk vervuilde oppervlak werd gereinigd en de verbruinde vernis afgedund. Daarnaast kan de restaurator losgekomen verf fixeren en de oorspronkelijke drager verstevigen. Scheuren en gaten kunnen hersteld worden. Als er lacunes in de verflaag zijn ontstaan, kan hij deze opvullen en retoucheren. Ontbrekende delen in het beeld kunnen meestal gereconstrueerd worden.


Amateuristische restauratie

Naast insectenvraat, schimmelvorming en slechte conservatieomstandigheden, is de amateuristische restauratiepoging één van de grootste schade-veroorzakers. De problematiek waarmee de restaurator geconfronteerd wordt, is vaak erg complex. Er bestaat geen kant-en-klare handleiding voor het restaureren van een kunstwerk. Onwetendheid en ondeskundigheid kunnen fataal zijn voor een kunstobject, en daarom kan je het volgende wel stellen “schoenmaker, blijf bij uw leest”.

Geen enkel schilderij laat zich op dezelfde manier behandelen. Zo worden oude kunstwerken vaak met andere materialen en andere technieken onderzocht en behandeld. Het is een onophoudelijke wetenschappelijke zoektocht en streven naar perfectie en een excessief respect voor historisch materiaal. Dat maakt restauratie meer dan een ambacht.