Elders in dit nummer van Thema worden de vooren nadelen van behangen of verven tegen elkaar afgewogen. Iedereen van ons heeft die twee klussen al ooit in zijn leven moet klaren. De ene al met meer of minder success dan de andere. Maar hoe zit het nu met dat behangpapier en wie kwam op het idee om stroken papier tegen de muren te kleven?



Middeleeuwse woningen waren eerder kaal ingericht. Naakte muren, eventueel met een laagje kalkverf er overheen, daar bleef het bij. Wie het zich veroorloven kon, versierde zijn kamers met rijkelijk uitgewerkte wandtapijten, producten waarvoor onze steden Brussel, Doornik, Oudenaarde, e.a. wereldfaam genoten.

Die tapijten moesten niet alleen de boel een beetje opfleuren, maar dienden ook als isolatie tegen de kilte van de blote buitenmuren. Hoe dan ook: wandtapijten waren bijzonder duur. Niet verwonderlijk dat men al die tijd op zoek was naar een goedkoper alternatief. Eureka, dat werd gevonden in papier.


Schilderen op papier

Net zoals zoveel andere dingen, is ook papier een Chinese uitvinding, al van voor onze tijdrekening. Eerst was dat rijstpapier, later op basis van textielvezels. Dat papier kwam via de Arabieren tot bij ons, zowat in de twaalfde eeuw. Eerst hadden die het procédé al in de 10de eeuw verfijnd. Zij vervingen de oorspronkelijke textielvezels door hout en bamboe, waardoor papiervellen nog dunner en nog hoogwaardiger van kwaliteit werden.

Al in de 5de eeuw bedrukken Chinezen papieren vellen met uit hout gesneden blokken. Bij ons drong dat pas in de vijftiende eeuw door. De oudste Europese blokdruk, een voorstelling van de Heilige Maagd, dateert uit 1418 (Koninklijke Bibliotheek van Brussel). In 1481 beschilderde Jean Bourdichon vijftig rollen papier met engeltjes op een blauwe achtergrond in opdracht van Lodewijk XI, koning van Frankrijk. De koning had dit ‘verplaatsbaar behang’ besteld omdat hij heel vaak van het ene kasteel naar het andere verhuisde. Dat voorbeeld werd ook door andere edelen opgevolgd.


Drukken en graveren

Toch kan je niet zeggen dat dit al behangpapier was. Daarvoor was het wachten op de uitvinding van de drukkunst. Het oudste nog bestaande fragment behangpapier dateert van 1509, hangt in Christ’s College in Cambrigde en zou door Hugo Goes in York gedrukt zijn. In 1599 werd in Frankrijk de eerste gilde van behangers opgericht. Graveerder Jean-Michel Papillon wordt algemeen beschouwd als dé uitvinder van het behangpapier.



Hij ontwierp drukblokken met aansluitende en doorlopende dessins (1675). Aan het begin van de achttiende eeuw was handgeschilderd behangpapier een rage. De onderwerpen waren vooral weergaven van architecturale details of imitaties van stucwerk en marmer. Met de tijd werden ook dezelfde dessins als op wandtapijten gebruikt. Rond 1800 waren landschappelijke taferelen populair waarvoor soms wel tot 5.000 verschillende, handgesneden drukblokken nodig waren. Het allergrootste stuk bedrukt papier werd besteld door keizer Maximiliaan I en stelde een triomfboog voor. Het was klaar in 1515 en mat 3,57 bij 2,95 meter. Het bestond uit 192 aan elkaar gelijmde vellen en werd in een eerste editie gedrukt op 700 exemplaren.


Snelle ontwikkelingen

In 1778 decreteerde Lodewijk XVI van Frankrijk dat een rol behangpapier ongeveer 34 voet lang moest zijn. En dan volgden de ontwikkelingen heel snel op elkaar. De Fransman Christophe- Philippe Oberkampf vond in 1785 de eerste machine uit om behangpapier te bedrukken. Ongeveer in dezelfde periode ontdekte Nicholas Louis Robert een manier om behangpapier in een eindeloze rol te bedrukken.

In 1798 werd lithografie uitgevonden door de Duitser Alois Senefelder. Een grote doorbraak kwam er in 1839. De Engelsman Charles Harold Potter stelde een vier kleuren drukpers op punt waarbij het gewenste patroon met de hand uit een cilinder werd gesneden. Daarmee kon hij ongeveer 400 rollen per dag bedrukken. Rond 1850 kon men al acht kleuren in een keer drukken en in 1874 werd de drukpers met twintig kleuren uitgevonden. In 1879 vond Karl Keitsch (Oostenrijk) de gravurepers uit, ook gekend als Intaglio. In 1888 ontwikkelde Ferdinand Sichel de eerste klaar voor gebruik behanglijm. Even later werd een machine uitgevonden om papier te lijmen.


Budgetvriendelijk

Frankrijk en Engeland waren de koploppers in de fabricage van behangpapier. Rond 1850 kwam deze decoratie in het budgettaire bereik van zowat elke familie. Wat niet altijd even gezond was voor de goede smaak. Men gebruikte nogal schreeuwerige kleuren… Tijdens de Art Nouveau ontwierpen nogal wat erkende kunstenaars en architecten hun eigen behangpapier, zowat op maat van de woning die ze wilden bouwen. Dat bracht heel veel eigenzinnige, lyrische interpretaties van de natuur met zich mee.



Tijdens het Interbellum werden de kleuren weer wat somberder maar de woelige jaren 20 werden pas een Gouden Tijd. In die periode werden niet minder dan 400 miljoen rollen behangpapier verkocht. In 1936 brengt Henkel lijm in poedervorm, en oplosbaar in koud water, op de markt onder de naam Z 5. Dat product is gemaakt van carboxmethylcellulose (CMC), een derivaat van cellulose. Dat soort lijm gebruiken we nog altijd.


Muurdecoratie

Na Wereldoorlog II werd de hele industrie op zijn kop gezet met het verschijnen van kunstmatige harsen. Daarmee kreeg het papier een verhoogde trekkracht, duurzaamheid, sterkte en het werd bovendien nog afwasbaar ook. Modernisme bande heel wat versierselen en dus viel ook behangpapier na de jaren vijftig in ongenade. Het overdreven strakke en steriele van de newlook werk- en woonomgeving heeft heel wat van ons weer naar de romantiek en de schoonheid van behang gedreven.

De meest recente vernieuwingen inzake digitale fotografie en druktechnologie maakten het mogelijk om replica’s van historisch behangpapier over te zetten op allerlei andere dragers dan papier. Natuurlijk kunnen we niet langer van behangpapier spreken; we moeten het eerder hebben over ‘muurdecoratie’. Hedendaagse technologie heeft immers producten mogelijk gemaakt, én gerealiseerd, met wonderbaarlijke eigenschappen: afwasbaar, lange duurzaamheid, voorgelijmd en helemaal aangepast aan historische en hedendaagse kunststromingen.

Vandaag kan men elke stijl en elke periode met één druk op de knop reproduceren. In tegenstelling tot de kostelijke muurschilderingen, wandtapijten en met de hand beschilderd papier uit het verleden, is onze hedendaagse muurdecoratie best betaalbaar.